पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर लोककल्याणकारी राज्यकारभाराचा आदर्श  सामाजिक कार्यकर्त्या – सौ.आशाताई बाजीराव ढाकणे 

राज्यकर्ती म्हणून महान, माता म्हणून करुणामयी आणि लोकसेविका म्हणून अद्वितीय पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर होत.भारतीय इतिहासात अनेक पराक्रमी राजे-राण्यांनी आपल्या कार्याचा अमिट ठसा उमटवला आहे. परंतु जनतेच्या कल्याणा साठी संपूर्ण आयुष्य समर्पित करणाऱ्या, न्याय,धर्म,विकास आणि मानवतेचा अनोखा संगम घडविणाऱ्या राज्यकर्त्यां मध्ये पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे स्थान सर्वोच्च मानले जाते.त्यांनी केवळ मालवा प्रदेशाचा विकास केला नाही,तर संपूर्ण भारतातील सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारशाच्या जतनासाठी अभूतपूर्व कार्य केले.म्हणूनच भारतीय जनमानस त्यांना लोकमाता आणि ” पुण्यश्लोक यागौरवशाली उपाधींनी सन्मानित करतात.

जन्म आणि बालपण

पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रा तील अहिल्यानगर जिल्ह्यातील चौंडी या छोट्याशा गावात झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते.त्या काळात मुलींना शिक्षण देण्याची प्रथा नव्हती.तरीही मानकोजी शिंदे यांनी आपल्या मुलीला शिक्षण दिले. त्यामुळे अहिल्यादेवी धार्मिक,संस्कारी, कर्तव्यनिष्ठ आणि बुद्धिमान बनल्या.लहानपणापासूनच त्यांच्यात नेतृत्वगुण, समाजाविषयीची संवेदनशीलता आणि ईश्वरभक्ती दिसून येत होती.

होळकर घराण्यात प्रवेश

एकदा मराठासाम्राज्याचे पराक्रमी सरदार मल्हारराव होळकर चौंडी गावातून जात असताना त्यांनी मंदिरात प्रार्थना करणाऱ्या अहिल्याबाईंचे व्यक्तिमत्त्व पाहिले. त्यांच्या साधेपणा आणि संस्कारांनी प्रभावित होऊन त्यांनी आपल्या पुत्र खंडेराव होळकर यांच्याशी अहिल्याबाईंचा विवाह घडवून आणला.विवाह झाल्यानंतर अहिल्यादेवी इंदूरच्या होळकर घराण्यात आल्या.विवाहानंतर त्यांनी राजकारण, प्रशासन,अर्थव्यवस्था आणि न्यायकारभार यांचे ज्ञान आत्मसात केले.

दुःखाचे आघात आणि संघर्ष

अहिल्यादेवी च्या जीवनात अनेक संकटे आली.सन १७५४ मध्ये कुंभेरच्या युद्धात पती खंडेराव होळकर यांचा मृत्यू झाला.त्यानंतर त्या सती जाण्याचा निर्णय घेत होत्या ;परंतु मल्हारराव होळकर यांनी त्यांना रोखले.

यानंतर १७६६ मध्ये मल्हारराव होळकर यांचे निधन झाले.पुढील वर्षी त्यांचा एकुलता एक मुलगा मालेराव याचाही मृत्यू झाला. अल्पावधीतच पती, सासरे आणि पुत्र यांचे निधन झाल्याने त्यांच्या आयुष्यावर दुःखाचे डोंगर कोसळले.परंतु त्यांनी खचून न जाता प्रजेच्या हितासाठी स्वतःला समर्पित केले.

राज्यकारभाराची धुरा

सन १७६७ मध्ये अहिल्यादेवींनी मालवा राज्याची सूत्रे हाती घेतली.त्या काळात स्त्रीने राज्य चालविणे ही अत्यंत दुर्मीळ बाब होती. अनेकांनी त्यांच्या नेतृत्वा वर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले,मात्र आपल्या कार्यक्षमतेने त्यांनी सर्वांना उत्तर दिले. त्यांनी महेश्वर ही राजधानी निवडली आणि तेथून जवळपास अठ्ठावीस वर्षे अत्यंत यशस्वीपणे राज्य कारभार केला.

न्यायप्रिय प्रशासन

अहिल्यादेवींची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे त्यांची न्यायप्रियता. त्यांच्या दरबारात गरीब, शेतकरी,महिला किंवा सामान्य नागरिक कोणताही भेदभाव न होता आपली बाजू मांडू शकत असे.न्यायदान करताना त्या धर्म,जात, संपत्ती किंवा पद यांचा विचार करत नसत.त्यांच्या न्यायव्यवस्थेमुळे प्रजेमध्ये सुरक्षिततेची भावना निर्माण झाली होती.प्रजेचा आवाज हा देवाचा आवाज असे त्या मानत असत.

लोककल्याणकारी शासन

अहिल्यादेवींनी राज्य कारभाराचा केंद्रबिंदू म्हणून लोककल्याणाला महत्त्व दिले.त्यांनी शेतकऱ्यांसाठी करसवलती दिल्या, सिंचन व्यवस्था विकसित केली,विहिरी,तलाव आणि बंधारे बांधले, व्यापारासाठी अनुकूल वातावरण निर्माण केले, रस्ते आणि दळणवळण व्यवस्था सुधारली, दुष्काळग्रस्तांना मदत केली,गरीबांसाठी अन्न व निवाऱ्याची व्यवस्था केली.त्यांच्या काळात मालवा प्रदेश आर्थिक दृष्ट्या समृद्ध आणि स्थिर झाला.

महिला सक्षमीकरणाची पायाभरणी

आज ज्या महिला सक्षमीकरणाबद्दल चर्चा होते,त्याची बीजे अहिल्यादेवींनी अठराव्या शतकातच पेरली होती.पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांनी विधवा महिलांना आधार दिला. महिलांच्या सन्मानासाठी प्रयत्न केले.स्त्रियांना समाजात प्रतिष्ठेचे स्थान मिळावे यासाठी त्यांनी अनेक निर्णय घेतले. स्त्री नेतृत्वाचे सर्वोत्तम उदाहरण म्हणून त्यांचे नाव आजही घेतले जाते.

धर्मकार्य आणि सांस्कृतिक पुनरुत्थान

अहिल्यादेवींनी केवळ मालवा प्रदेशापुरते कार्य मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी संपूर्ण भारतातील तीर्थक्षेत्रांच्या विकासा साठी मोठ्या प्रमाणावर निधी दिला.त्यांनी उभारलेली किंवा पुनर्बांधणी केलेली प्रमुख स्थळे पुढील प्रमाणे आहेत.

काशी विश्वनाथ मंदिर

मुघल आक्रमणांमुळे उद्ध्वस्त झालेल्या काशी विश्वनाथ मंदिराच्या पुनर्बांधणीचे श्रेय मोठ्या प्रमाणात अहिल्यादेवींना जाते.सोमनाथ मंदिर गुजरातमधील सोमनाथ मंदिराच्या जीर्णोद्धारा साठी त्यांनी मदत केली.

देशभरातील धार्मिक कार्य

अयोध्या,मथुरा,गया, उज्जैन,द्वारका,हरिद्वार रामेश्वरम्, बद्रीनाथ, केदारनाथ,नाशिक,ओंकारेश्वर यासारख्या अनेक तीर्थक्षेत्रांमध्ये त्यांनी मंदिरे,घाट, धर्मशाळा,विहिरी आणि यात्रेकरूंसाठी सुविधा उभारल्या.

महेश्वरचा सांस्कृतिक विकास

अहिल्यादेवींनी महेश्वरला सांस्कृतिक राजधानीचे स्वरूप दिले.त्यांनी विद्वान,कवी, पुराणिक,कलाकार आणि संगीतकारांना आश्रय दिला.त्यामुळे महेश्वर हे ज्ञान आणि संस्कृतीचे केंद्र बनले. आज प्रसिद्ध असलेल्या महेश्वरी साडी उद्योगाच्या विकासातही त्यांचे महत्त्वपूर्ण योगदान आहे.

आर्थिक विकासाचे धोरण

अहिल्यादेवींच्या कारभारात व्यापार आणि उद्योगधंद्यांना मोठे प्रोत्साहन मिळाले.त्यांनी व्यापाऱ्यांना संरक्षण दिले. बाजारपेठांचा विकास केला.व्यापार मार्ग सुरक्षित केले. यामुळे मालवा प्रदेश उत्तर आणि दक्षिण भारताला जोडणारे एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र बनले.

साधेपणा आणि अध्यात्म

राजमाता असूनही त्यांचे जीवन अत्यंत साधे होते. त्या दररोज प्रार्थना, दानधर्म आणि प्रजेच्या प्रश्नांच्या निराकरणासाठी वेळ देत असत.त्यांच्या जीवनात सत्ता हा उद्देश नव्हता; लोकसेवा हेच त्यांचे ध्येय होते.

लोकमाता म्हणून गौरव

अहिल्यादेवींनी आपल्या राज्यातील जनतेला कुटुंबातील सदस्यांप्रमाणे वागणूक दिली.त्यामुळे प्रजेने त्यांना लोकमाता ही उपाधी दिली.त्यांच्या कार्यामुळे जनतेच्या जीवनात सुरक्षितता, समृद्धी आणि समाधान निर्माण झाले.दि.१३ ऑगस्ट १७९५ रोजी महेश्वर येथे त्यांचे निधन झाले.त्यांच्या निधनानंतर संपूर्ण मालवा प्रदेश शोक सागरात बुडाला. एका आदर्श राज्यकर्तीचा अंत झाला परंतु त्यांचे कार्य आजही समाजाला प्रेरणा देत आहे.

आजच्या काळातील प्रेरणा

सुशासन,महिला नेतृत्व, सामाजिक न्याय,धार्मिक सहिष्णुता, लोककल्याण आणि विकास यांचे उत्कृष्ट उदाहरण म्हणून अहिल्यादेवींचे नाव घेतले जाते.आजच्या राजकारणी, प्रशासकीय अधिकारी आणि समाज सेवकांसाठी त्यांचे जीवन हे आदर्श मार्गदर्शक आहे.पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर या केवळ एका संस्थानाच्या राणी नव्हत्या,तर त्या जनतेच्या दुःखात सहभागी होणाऱ्या लोकमाता होत्या.त्यांनी सत्ता ही लोकसेवेचे साधन आहे हे आपल्या कृतीतून सिद्ध केले. न्याय,विकास,संस्कृती, धर्म आणि मानवता यांचा सुंदर संगम त्यांच्या कार्यात दिसून येतो.

भारतीय इतिहासाच्या सुवर्णपानांवर त्यांचे नाव अजरामर आहे.त्यांच्या कार्याचा प्रकाश आजही समाजाला दिशा देत आहे.स्त्रीशक्ती,लोकसेवा आणि आदर्श नेतृत्वाचे प्रतीक म्हणून पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचे नाव सदैव आदराने आणि अभिमानाने घेतले जाईल.पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांच्या चरणी नतमस्तक होऊया असे प्रतिपादन सौ.आशाताई बाजीराव ढाकणे,सामाजिक कार्यकर्त्या यांनी केले आहे.