जागतिक वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ निवारण दिन,जमिनीचे संवर्धन ही काळाची गरज -जलप्रेमी बाजीराव ढाकणे 

बीड/प्रतिनिधी

दरवर्षी १७ जून रोजी जगभरात जागतिक वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ निवारण दिन साजरा केला जातो. वाढते वाळवंटीकरण, जमिनीचा ऱ्हास, हवामान बदल आणि पाण्याची टंचाई यांसारख्या गंभीर समस्यांबाबत जनजागृती निर्माण करण्यासाठी संयुक्त राष्ट्रसंघाने हा दिवस घोषित केला आहे मानवी जीवन,शेती, पर्यावरण आणि अर्थव्यवस्था यांचे अस्तित्व जमिनीवर अवलंबून आहे.त्यामुळे जमिनीचे संरक्षण आणि संवर्धन ही आजची अत्यंत महत्त्वाची गरज बनली आहे.

वाळवंटीकरण म्हणजे काय?

जमिनीची सुपीकता कमी होणे,वनस्पती आच्छादन नष्ट होणे, मातीची धूप होणे आणि जमिनीचे उत्पादनक्षम स्वरूप कमी होऊन ती ओसाड व निर्जीव बनणे, या प्रक्रियेला वाळवंटीकरण असे म्हणतात.वाळवंटीकरण हे केवळ वाळवंटाच्या परिसरातच घडते असे नाही,तर कोणत्याही प्रदेशातील जमिनीचा ऱ्हास होऊन ती उत्पादन क्षमतेपासून वंचित राहिली तर ते वाळवंटीकरण मानले जाते.

वाळवंटीकरणाची प्रमुख कारणे

१.जंगलतोड आणि वृक्षतोड 

वनक्षेत्र कमी झाल्यामुळे मातीची धूप वाढते आणि जमिनीची सुपीकता घटते.

२.अतिचराई

जनावरांच्या अतिचराई मुळे गवत आणि वनस्पती नष्ट होतात. त्यामुळे मोकळी जमीन धूपीस बळी पडते.

३.अवैज्ञानिक शेती पद्धती

रासायनिक खतांचा अतिरेक,जमिनीचा अतिवापर आणि पीकपद्धतीतील असंतुलन यामुळे जमिनीची गुणवत्ता कमी होते.

४.हवामान बदल

तापमानवाढ, अनियमित पाऊस आणि दीर्घकालीन दुष्काळ यामुळे जमिनीतील आर्द्रता कमी होते.

५.पाण्याचा अविवेकी वापर

भूजलाचे अतिप्रमाणात उपसा आणि जलस्रोतांचे अव्यवस्थित व्यवस्थापन यामुळे जमिनीचेनुकसान होते.

दुष्काळाचे परिणाम

दुष्काळ हा केवळ पाण्याचा प्रश्न नसून तो सामाजिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय संकट निर्माण करतो.शेती उत्पादनात घट, पशुधनाचे नुकसान,अन्नधान्याची टंचाई, बेरोजगारी आणि स्थलांतर,गरिबी व कुपोषण वाढ,पिण्याच्या पाण्याची समस्या, पर्यावरणीय समतोल बिघडणे विशेषतः महाराष्ट्रातील मराठवाडा,विदर्भ आणि इतर दुष्काळग्रस्त भागांमध्ये या समस्यांचे गंभीर परिणाम वारंवार दिसून येतात.

जमिनीचा ऱ्हास रोखण्यासाठी उपाय

वृक्षारोपण आणि वनसंवर्धन

मोठ्या प्रमाणात वृक्षारोपण करून जंगलांचे संरक्षण करणे आवश्यक आहे.

जलसंधारण

शेततळी,बंधारे,नाला खोलीकरण,छतावरील पावसाचे पाणी साठवणे यासारख्या उपाययोजनां द्वारे पाणी जिरविणे आवश्यक आहे.

शाश्वत शेती पद्धती

सेंद्रिय शेती,पीक फेरपालट,ठिबक सिंचन आणि मृदा संवर्धनाच्या पद्धतींचा अवलंब करणे गरजेचे आहे.

मृदा संवर्धन

समतल चर,कंटूर बंडिंग, गवतलागवड यांसारख्या उपायांमुळे मातीची धूप कमी होते.

लोकसहभाग

जमिनीचे संवर्धन आणि पाण्याचे व्यवस्थापन यासाठी ग्रामस्तरावर लोकसहभाग वाढविणे आवश्यक आहे.

संयुक्त राष्ट्रसंघाची भूमिका

१९९४ मध्ये संयुक्त राष्ट्रसंघाने ही आंतरराष्ट्रीय संधी स्वीकारली.या माध्यमा तून जगातील विविध देश वाळवंटीकरण आणि दुष्काळाचा सामना करण्यासाठी एकत्रित प्रयत्न करीत आहेत. शाश्वत विकास उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी जमिनीचे संरक्षण हा महत्त्वाचा घटक मानला जातो.

भारतातील परिस्थिती

भारतामध्ये मोठ्या प्रमाणात जमीन विविध कारणांमुळे ऱ्हासग्रस्त होत आहे.वाढती लोकसंख्या,  औद्योगिकीकरण, जंगलतोड आणि हवामान बदल यांमुळे जमिनीवर ताण वाढत आहे.केंद्र व राज्य सरकार विविध जल संधारण,वृक्षारोपण आणि मृदा संवर्धन योजनांच्या माध्यमातून परिस्थिती सुधारण्या साठी प्रयत्न करीत आहेत.

जमीन ही मानवजातीची सर्वात मौल्यवान नैसर्गिक संपत्ती आहे. तिचे संरक्षण करणे ही प्रत्येक नागरिकाची जबाबदारी आहे. वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ या समस्या केवळ पर्यावरणाशी संबंधित नसून त्या अन्नसुरक्षा,रोजगार, आरोग्य आणि सामाजिक विकासाशी निगडित आहेत.जमीन वाचवा,पाणी जपवा आणि पर्यावरण संवर्धन करा हा संदेश जागतिक वाळवंटीकरण आणि दुष्काळ निवारण दिनाच्या निमित्ताने प्रत्येकापर्यंत पोहोचणे आवश्यक आहे. सामूहिक प्रयत्नांतूनच आपण भावीपिढ्यांसाठी सुपीक,समृद्ध आणि शाश्वत पृथ्वी निर्माण करू शकतो असे श्री. बाजीराव नवनाथ ढाकणे जलप्रेमी,पर्यावरण प्रेमी तथा बीड जिल्हा समन्वयक,महाएनजीओ फेडरेशन,महाराष्ट्र राज्य मो ९४२१९८९९०९ यांनी प्रतिनिधीशी बोलताना सांगितले आहे.